Боулбидің байланыс теориясы – қысқа әрі нақты
«Мазасыз» және «жалтарма» деген сөздер қайдан шықты және олардың артында не тұр. Байланыс теориясының балаларды бақылаудан ересектерге арналған қазіргі тестке дейінгі жолын қысқаша баяндаймыз.
Джон Боулби: байланыс қауіпсіздік жүйесі ретінде
Британ психиатры әрі психоаналитигі Джон Боулби 1950–60 жылдары ата-анасынан ажыраған балалармен жұмыс істеді. Ол олардың реакциялары – жылау, іздеу, содан кейін үмітсіздік пен оқшаулану – кездейсоқтық болу үшін бір-біріне тым ұқсас екенін байқады.
Боулби балада туа біткен байланыс жүйесі бар деп болжады. Оның міндеті қарапайым – қорғайтын ересекке жақынырақ болу. Қорыққанда жүйе қосылады: сәби анасына ұмтылады, шақырады, қолынан ұстайды. Ересек қасында болып, үн қатқанда жүйе тынышталады, және бала қайтадан әлемді зерттей алады.
Боулби өз идеяларын 1969 жылдан 1980 жылға дейін шыққан «Байланыс» трилогиясында баяндады. Ондағы маңызды ой: қайталанатын тәжірибеден бала ішкі модельдер құрады – көмекке келе ме және ол бұл көмекке лайық па деген күтулер.
Мэри Эйнсворт және «Бейтаныс жағдай»
Боулбидің әріптесі, америкалық-канадалық зерттеуші Мэри Эйнсворт 1970 жылдары оның идеяларын экспериментпен тексерді. Ол «Бейтаныс жағдай» деп аталды: ана мен бір жасқа жуық сәби ойыншықтары бар бейтаныс бөлмеге келеді, ана біраз уақытқа шығып кетеді, бөтен адам кіреді, содан кейін ана қайтып оралады.
Ең қызығы кездесу сәтінде болды. Кейбір балалар ана кеткенде ренжіп, қайтып келгенде тез тынышталып, қайтадан ойнады – бұл нұсқа сенімді деп аталды. Басқалары кетуді де, оралуды да байқамағандай болды, дегенмен физиологиялық белгілері бойынша олар да толқыды, – жалтарма нұсқа. Үшіншілері қатты жылап, тіпті қолға алынғанда да ұзақ тыныштала алмады, бір мезгілде жабысып та, ашуланып та, – амбивалентті.
Кейін Мэри Мейн мен Джудит Соломон төртінші, дезорганизацияланған нұсқаны сипаттады: бала ересекке ұмтылып та, одан қорқып та тұрғандай, қайшылықты әрекет етеді.
Бұл бақылаулар бүгін де маңызды. Олар баланың анасымен кездескендегі мінез-құлқы оның «мінезіне» емес, ересектің күнделікті өмірде оның сигналдарына қаншалықты болжамды үн қатқанына байланысты екенін көрсетті.
Хейзан мен Шейвер: балалық махаббаттан ересек махаббатқа
1987 жылы Синди Хейзан мен Филлип Шейвер батыл сұрақ қойды: ересектердің романтикалық махаббаты да байланыстың бір түрі болса ше? Олар газетте махаббат тәжірибесі туралы қысқа сауалнама жариялап, көптеген жауап алды.
Ересектер өз қарым-қатынастарын Эйнсворттың балаларды сипаттағанына өте ұқсас сипаттайтыны белгілі болды. Біреуге жақындасу мен сену оңай. Біреу серіктес аз жақсы көреді деп уайымдап, онымен толық біте қайнасқысы келеді. Біреу басқа адам тым жақын келгенде ыңғайсыз сезінеді.
Ересек байланысын зерттеу осы жұмыстан басталды. Серіктес қиын кезде ұмтылатын сол «сенімді ересекке» айналды – мысалы, ауыр күннен кейін қоңырау шаламыз немесе маңызды әңгіме алдында қолдау күтеміз.
Зерттеушілер айырмашылықты да байқады: балалық байланыс әдетте бір бағытта болады, ал ересек байланыс – өзара. Серіктестер кезек-кезек бір-біріне тірек болады: бүгін сіз қолдайсыз, ертең – сізді.
Бартоломью мен Горовиц: ересектердің төрт түрі
1991 жылы Ким Бартоломью мен Леонард Горовиц төрт түрден тұратын модель ұсынды. Оның негізінде екі сұрақ жатыр: адам өзін қалай көреді (махаббатқа лайық па) және басқаларды қалай көреді (оларға сенуге бола ма).
Осылай төрт үйлесім шықты. Сенімді түр – өзі туралы да, басқалар туралы да жақсы ойлайды. Алаңдаулы, немесе мазасыз түр – басқалар жақсы, ал өзін жеткіліксіз деп санау оңай. Менсінбейтін-жалтарма – өзіңе сүйенуге болады, ал басқаларға сенбеген жөн. Қорқынышты-жалтарма – жақындық керек, бірақ өзіңе де, басқаларға да сену қиын.
Бұл модель маңызды нәрсені көрсетті: жалтару әртүрлі болады. Бір адам арақашықтықты сабырмен ұстап, «маған осылай да жақсы» дейді, екіншісі ауыртпалықтан қатты қорыққандықтан алыстайды.
Жәшіктердің орнына екі шкала
1998 жылы Келли Бреннан, Кэтрин Кларк және Филлип Шейвер көптеген сауалнаманы жинақтап, мынадай қорытындыға келді: олардың бәрінің артында екі негізгі шкала тұр. Біріншісі – мазасыздық, яғни қабылданбай қалу қорқынышы. Екіншісі – жалтару, яғни жақындық пен тәуелділіктен туатын ыңғайсыздық.
Содан бері байланысты төрт жәшіктің бірі ретінде емес, екі ось жазықтығындағы нүкте ретінде жиі сипаттайды. Мазасыздығы жоғары адам хат алмасуды қайта оқып, жауап неге соншалықты қысқа екенін болжайды. Жалтаруы жоғары адам серіктес бірге тұруды немесе бүкіл демалысты бірге өткізуді ұсынғанда өзін қамалып қалғандай сезінеді.
Біздің тест осы екі өлшемді модель бойынша құрылған, бірақ ондағы сұрақтар түпнұсқа. Төрт түр – сенімді, мазасыз, жалтарма және мазасыз-жалтарма – жазықтықтағы аймақтар, ал пайыздар сіздің нақты қай жерде екеніңізді көрсетеді.
Мұндай тәсіл ыңғайлырақ әрі дәлірек. Бір түрдегі екі адам бір-бірінен қатты ерекшеленуі мүмкін: біреуінде мазасыздық орташадан сәл ғана жоғары, екіншісінде ол әр хат алмасуды дерлік анықтайды.
Әдістің адал шектері
Байланыс туралы кез келген сауалнама – өзіңіз туралы есеп. Ол сезімдеріңіз бен мінез-құлқыңызды өзіңіз қалай көретініңізді көрсетеді, ал бұл көңіл-күйге, қандай қарым-қатынас туралы ойлап отырғаныңызға және өзіңізге адал болуға дайындығыңызға байланысты.
Түр мәңгі бекітілмеген. Бір серіктеспен адам өзін тыныш сезінуі, ал екіншісімен үнемі мазасыздануы мүмкін. Ауыр ажырасудан кейін мазасыздық жиі өседі, ал ұзақ әрі ұқыпты қарым-қатынаста біртіндеп төмендейді.
Тест нәтижесі – диагноз да, медициналық қорытынды да емес. Ол адамды толық түсіндірмейді: оның сыртында мінез, құндылықтар, өмір тәжірибесі, келісе білу қалады. Егер кейбір тақырыптар ерекше ауыр тисе, олар туралы психологпен сөйлескен пайдалы – тест нәтижесі мұндай әңгімеге жақсы бастама бола алады.
Тақырыпқа қатысты мақалалар
Тегін тестті өту – 10 минут